30 Ekim 2015 Cuma

Grönland İnuitleri Omega-3'e Doymuş Görünüyorlar

Geçen ay Science dergisinde yayınlanan ilginç bir makaleden* bahsetmek istiyorum. Makale, Grönland  yerlileri İnuitlerin soğuk iklim koşullarına gösterdikleri uyumun genetik işaretlerini arıyor. İnuitleri Kuzey Avrupa ve Uzak Asya popülasyonlarıyla karşılaştıran araştırmacılar, omega-3 ve omega-6 gibi doymamış yağların sentezine katılan enzimlerde İnuitlere özgü genetik değişimler gözlemliyorlar.

Grönland İnuitleri yaklaşık bin yıl önce Bering Boğazı üzerinden Grönland’a göç etmişler ve o tarihten bu yana Grönland’da yaşıyorlar. Grönland’a göç etmeden önce de binlerce yıl Sibirya’da yaşamış İniutler. Makalenin yazarları, İnuitlerin bu süreçte soğuk iklim koşullarına uyum sağlamış olabileceklerini düşünüyorlar. Çalışmanın arkasındaki temel motivasyonları da böylesi bir uyumun Grönland İnuitlerinin genomunda bırakmış olduğu izleri bulabilmek.

İki farklı yöntemle elde edilmiş veri setlerini kullanan araştırmacılar, İnuitleri Kuzey Avrupa ve Uzak Asya popülasyonlarından ayıran genetik sinyallerin yağ metabolizmasını etkileyen genlerde birikmiş olduğunu gözlemliyorlar (şekil 1).


Şekil 1. Popülasyon Dal-uzunluğu İstatistiği (PDİ; orijinal ismi Population Branch Statistic (PBS)) yöntemini kullanan araştırmacılar (A) İnuitlerin Kuzey ve Batı Avrupalılar ile Han Çinlilerinden anlamlı bir şekilde ayrıldıkları genetik belirteçler tespit ediyorlar ve  (B) bu belirteçlerle ağaç çizdiklerinde İnuitlerin, genomun geri kalanına oranla çok daha belirgin şekilde Kuzey Avrupalılar ve Han Çinlilerinden ayrıldıklarını gözlemliyorlar. GI: Grönland İnuitleri, CEU: Utah'da yaşayan Kuzey ve Batı Avrupa kökenliler, CHB: Han Çinlileri; TBX15, WARS2, FADS1, FADS2, FADS3 ve FN3KRP anlamlı PDİ değerine sahip genetik belirteçlerin çevresinde bulunan genler. Şeklin orijinali için bakınız ilgili makale*.



























Bu genler arasında kromozom 11’de bulunan FADS1 ve FADS2 genleri, omega-3 ve omega-6 doymamış yağlarının metabolizmasına katılarak bu yağların vücut içindeki konsantrasyonlarını ayarlıyor.

Aynı analizde tespit edilen diğer genlerden bir diğer olan TBX15 ise, kahverengi ve brite yağ hücrelerinin soğukla temasa bağlı olarak ısı-üreten-yağ-hücrelerine dönüşmelerine yardımcı oluyor. Araştırmacılar, bu özelliğinden dolayı TBX15 geninin, İnuitlerin soğuğa uyumlarında görev almış olabileceğini düşünüyorlar.

İnuitlere özgü değişimlerin biriktiği bir diğer gen ise FN3KRP geni. Bu gen başka işlevlerinin yanında doymamış yağ tüketimine bağlı olarak biriken oksidatif stresi önleyici işlevlere de sahip. Araştırmacılar tam da bu işlevlerinden dolayı FN3KRP geninin, İnuitlerin diyetlerindeki değişime uyum sağlamalarına yardımcı olmuş olabileceğini iddia ediyorlar (İnuitler, balık ve fok gibi doymamış yağ oranı yüksek besinlerle besleniyorlar).  

Bu genler arasında iki ayrı veri setinde de seçilime uğradığı tespit edilen FADS genleriyle özel olarak ilgilenen araştırmacılar, çeşitli istatistiksel yöntemler kullanarak bu genlerdeki seçilimin yaklaşık 20.000 yıl önce, yani İnuitler Grönland’a gelmeden çok önce başladığını buluyorlar. Ayrıca, seçilime uğradığı düşünülen alellerden birinin (rs74771917, bkz. Tablo 1), Uzak Asyalılara kıyasla Amerikan Yerlilerinde çok daha yüksek frekanslarda görünmesi, bu genler üzerindeki seçilimin İnuitler Amerikan Yerlilerinden ayrılmadan önce, atasal popülasyon Bering Boğazı çevresinde yaşarken başladığını gösteriyor (Amerikan yerlileri de İnuitler gibi Bering Boğazı üzerinden Amerika’ya göç ediyorlar).

Tablo 1. İnuitlerde seçilime uğradığı düşünülen DNA pozisyonları ve bu pozisyonlarda görünen türemiş alellerin Kuzey Avrupa, Uzak Asya ve İnuit popülasyonlarındaki frekansları. Seçilime uğradığı düşünülen aleller (rs174602 hariç), Grönland İnuitlerinde çok yüksek frekanslarda görünürken Kuzey Avrupa ve Uzak Asya popülasyonlarında düşük frekanslarda görünüyorlar. PDİ (Popülasyon Dal-Uzunluğu İstatistiği) değerleri İnuitlere özgü alellerin uğradıkları seçilimin şiddetini gösteriyor; >2 PDİ değerleri şiddetli seçilimi işaret ediyor. CEU: Utah’ta yaşayan Kuzey ve Batı Avrupa kökenliler, CHB: Pekin’de yaşayan Han Çinlileri, GI: Grönland İnuitleri.














Çalışmanın bundan sonraki bölümünde, Avrupa ve İnuit popülasyonlarında gözlemlenen –boy, kilo, ten rengi gibi- fenotipik özelliklerle genetik çeşitlik arasındaki ilişkiyi gösteren veri setlerini kullanan araştırmacılar, İnuitlerde yüksek frekansta görünen genetik değişimlerin boy, kilo, kanda dolaşan insülin oranı ve kötü-kolestrol (LDL) oranı gibi özelliklerle yakın ilişkili olduğunu gözlemliyorlar. Bu özelliklerin hepsinde, İnuitlere özgü alelleri taşıyan bireyler daha düşük fenotipik değerlere sahip gözüküyorlar (örn., bu bireyler daha kısa görünüyorlar). Bunların arasında boy ve kilodaki değişimler özellikle dikkat çekiyor (şekil 2).


Şekil 2. İnuitlerde görünen genetik değişimlerin vücut ağırlığı ve uzunlukla ilişkisi. İnuitlerde yüksek frekanslarda görünen aleller (her iki özellik için de T aleli) Avrupa’da daha yaygın görünen alellere (her iki özellik için de G aleli) kıyasla daha düşük vücut ağırlığı ve uzunluk değerleriyle ilişkili görünüyorlar.














Son olarak FADS1 ve FADS2 genlerindeki değişimlerin omega-3 ve omega-6 yağlarının sentezine katılan moleküllerle ilişkisine bakan araştırmacılar (şekil 3), bu genlerdeki değişimlerin ilgili yolakta (omega-3 ya da omega-6 yolağı) FADS enzimlerinin görev aldığı reaksiyonlara giren (örn., 20:4n-3) ve bu reaksiyonlardan çıkan moleküllerin (örn., 20:4n-6) miktarlarıyla ilişkili olduğunu gözlemliyorlar: Bu genlerde meydana gelen değişimler, reaksiyona giren moleküllerin (örn., sekil 3’de ETA) miktarlarında artışla ilişkili görünürken reaksiyon sonucu ortaya çıkan moleküllerin (örn., şekil 3’de EPA) miktarlarında ise azalmayla ilişkili görünüyorlar. Bu bulguları, İnuitlerin besinlerinin neredeyse tamamını oluşturan deniz ürünlerinde EPA-tipi omega-3 doymamış yağlarının yüksek oranda bulunduğu olgusuyla birlikte değerlendiren araştırmacılar, FADS genlerindeki değişimlerin İnuitlerin hali hazırda deniz ürünlerinden aldıkları EPA-tipi yağların vücuttaki miktarını dengelemek için seçilmiş olabileceği fikrini öne sürüyorlar. (Bu kısmı özetlemek gerekirse bütün bunlar şu anlama geliyor: İnuitler balık ve fok gibi deniz ürünleriyle besleniyor ve bu besinlerde EPA-tipi doymamış yağ oranı çok yüksek. FADS1 ve FADS2 enzimleri ise bu moleküllerin sentezinden sorumlu yolaklarda görev alıyorlar. Araştırmacılar, işte bu FADS genlerinde meydana gelen İnuitlere özgü değişimlerin, EPA-tipi omega-3 yağlarının üretimini azaltıcı etkileri olduğunu ve bu durumun doğal seçilim tarafından tercih edildiğini iddia ediyorlar; zira, hali hazırda EPA-tipi yağlarla beslenen İnuitlerin daha fazlasını üretmeye ihtiyaçları olmayacaktır, bu görüşe göre.)


Şekil 3. Omega-3 ve omega-6 sentezi yolakları. FADS1 ve FADS2 genlerinde gerçekleşen İnuitlere özgü değişiklikler, bu genlerin sentezledikleri enzimlerin görev aldığı reaksiyonlarda, reaksiyona giren moleküllerin (örn., ETA) miktarlarındaki artışla ilişkili görünürken, reaksiyondan çıkan moleküllerin (örn., EPA) miktarlarındaki azalmayla ilişkili görünüyorlar. Araştırmacılar, bunun sebebinin, İnuitlerin diyetlerindeki yüksek omega-3 miktarına bağlı olarak FADS genlerinde meydana gelen seçilim olduğunu iddia ediyorlar –ETA artarken EPA azalıyor; zira EPA hali hazırda İnuitlerin diyetlerinde yüksek oranda bulunuyor.


















Bu çalışmada, uzun yıllar boyunca soğuk iklim koşullarında yaşayan Grönland İnuitlerinin bu koşullarda yaşamaya uyum sağladıklarını gösteren genetik sinyaller bulunuyor. Bunlar arasında özellikle kandaki doymamış yağ oranlarını ayarlayan FADS genlerindeki değişimin kritik olduğunu; boy ve kiloda gözlemlenen değişimlerin ise kandaki yağ oranlarının değişimine bağlı olarak büyüme hormonlarının konsantrasyonlarındaki değişimi yansıtıyor olabileceğini söylüyor araştırmacılar. 


Özgür

*ilgili makale: M. Fumagelli, I. Moltke ve diğerleri. https://www.sciencemag.org/content/349/6254/1343

3 Ekim 2015 Cumartesi

Alet Kullanma Becerisi ve İki Kitap

İnsanın yüksek bilişsel yeteneklerini, onun alet kullanma becerisine bağlayan tezlerle daha önce karşılaşmışsınızdır. Alet kullanma becerisi, bilincin evrimini açıklarken sıkça başvurulan argümanlardan birisi, üstelik en önemli olanlarından birisi. Birazdan bahsedeceğim kitap alet kullanma becerisinin hiç de öyle sanıldığı kadar özel bir beceri olmayabileceğini iddia ediyor.

Kitaba göre, alet kullanma davranışı 'inşa etme davranışı'nın (building behaviour) basit bir uzantısı. Üstelik evrimsel olarak pek de tercih edilmeyen bir uzantısı. Yazar, doğada çok daha yaygın görünen inşa etme davranışına kıyasla alet kullanmanın çoğu tür için evrimsel açıdan avantajlı olmayabileceğini iddia ediyor. Dahası, insanın bilişsel yetenekleriyle alet kullanma becerisi arasında kurulan bu ilişkinin, muhtemelen insan-merkezci ön yargılarımızdan kaynaklandığını da söylüyor. Bu ön yargı ise şöyle işliyor: İnsanlar çok çeşitli aletler icat edip kullanabiliyorlar, üstelik çok da zekiler; dolayısıyla bu ikisinin arasında zorunlu bir ilişki olmalı... 

2009 basımı "Built by Animals" kitabından* ve kitabın yazarı Mike Hansell'den bahsediyorum (kitabın Türkçe baskısı ne yazık ki yok). Hayvanlarda inşa etme davranışını anlatıyor kitap. Termitlerin devasa yuvalarından mayıs böceği larvalarının kozalarına, örümceklerin çeşit çeşit ağlarından erkek cennet kuşlarının dişileri cezbetmek için kullandığı inanılmaz yapılara kadar doğada gördüğümüz inşa etme davranışı örneklerini inceliyor. Sadece bunu yapmakla kalmıyor; inşa etme gibi görece kompleks bir davranışın evrimsel kökenlerini, böyle bir davranışın yüksek bilişsel yetenekler gerektirip gerektirmediğini de tartışıyor.

Ben de kitabı anlatmaya termit yuvalarından başlıyorum...

Termit yuvaları, insan standartlarıyla düşünürsek -yani bir termiti insan boyutunda hayal edersek-, bugüne kadar inşa edilmiş en yüksek gökdelenlerden bile yüksek yapılar (bazı termit yuvalarını 1,5 km yüksekliğinde hayal edebiliriz örneğin). Bu yapılar, içinde birçok odacığın; larva bakım evi, kraliçe odası, mantar tarlası gibi farklı amaçlara hizmet eden çeşit çeşit salonların olduğu ve bunlar arasında birçok tünelin bulunduğu, ayrıca bütün yuvayı dolaşan bir de havalandırma sisteminin bulunduğu devasa yapılar. Ve gene de bu yapılar, son derece ilkel -gözüken- canlılar olan termitler tarafından inşa ediliyor.


Termitler bunu nasıl mı yapıyor? Kısaca termitlerin yuvalarını inşa ederken izledikleri mekanizmayı resmetmeye çalışacağım (detaylar için kitaba bakmanızı öneririm). Öncelikle, termitlerin bir iletişim aracı olarak salgıladıkları koku molekülleri olan fermonları kullandıklarını söylemeliyim. Termitler, bu molekülleri hem kendileri arasında bir iletişim aracı olarak hem de yuvanın detaylarını gösteren genel bir “plan” olarak kullanıyorlar. Fermonlar termitlerin geçtikleri yerlere göre, bu yerlerin (örneğin bir odacığın ya da tünelin) fiziksel şeklini alıyor. Bu da, termitlerin inşa edilen yapının ihtiyaçlarına dair genel bir kavrayışa sahip olmalarını sağlıyor. Yani bir tünelin duvarının düzgün olup olmadığı, o duvardaki girintiler ve çıkıntılar, fermonların bıraktığı izlerden anlaşılabiliyor. Dolayısıyla fermonlar, inşa sürecinin nasıl devam etmesi gerektiği konusunda genel bir fikir veriyor (aslında daha çok ‘özel’ bir fikir veriyor; zira kitaba göre termitler, hiçbir zaman yapının tamamına dair bir kavrayışa sahip olmaya ihtiyaç duymuyorlar). Bu şekilde oda oda, tünel tünel dolaşarak ve aynı bölgede çalışan bir önceki termitten bir sonraki termite doğru tek yönlü gerçekleşen bir iletişimle koskoca yapılar inşa edebiliyor bu ufacık canlılar. Çok basit bir mekanizma gibi gözüküyor; ama bir o kadar da etkili aslında.

Şimdi tekrar yazının başına, yani alet kullanma davranışıyla insanın bilişsel yeteneklerinin evrimi arasındaki ilişkiye dönebiliriz. İlk olarak söyleyebileceğimiz, alet kullanma davranışı konusunda yalnız olmadığımız. Nadir de olsa, doğada bizim dışımızda alet kullanabilen başka canlılar da var (aşağıda örneklerini göreceğiz). Diğer taraftan alet kullanmayla yüksek bilişsel yetenekler arasında doğrusal ilişki kuranlar (metnin bundan sonraki kısmında anlatımı kolaylaştırmak için: Alet-bilinç hipotezini savunanlar), alet kullanmanın doğada nadir görünen bir davranış olmasını tam da yüksek bilişsel yetenekler gerektiriyor olmasına bağlıyorlar. Ve bu davranış bir kere evrimleşmişse daha yüksek bilişsel yeteneklerin evrimleşme sürecinin de tetikleneceğini iddia ediyorlar.

Bu tartışmada anlamlı bir yere varabilmek için insan dışında alet kullanan diğer hayvan türlerine bakmalıyız, tıpkı kitapta yapıldığı gibi.

İlk örneğimiz bir avcı-böcek türü: Salyarata variegata. Bu böcek termitlerle besleniyor. Avcı-böcek yuvasının yakınlarında bir termiti yakalayıp öldürdükten sonra, termitin içini emerek onu kurutuyor. Burada bir parantez açıp şunu ekleyebiliriz: Termitler yuva temizliğine çok önem veren hayvanlar; istenmeyen herhangi bir maddeyi derhal yuvadan uzaklaştırıyorlar. Buna ölü arkadaşları da dahil. Parantezi kapattıktan sonra öykümüze devam edebiliriz: Avcı böceğimiz, içini emdiği termiti tekrar yuvanın önüne getiriyor. Bunu gören ikinci bir termit, yuva temizliğine verdiği öneme binaen, arkadaşının ölü bedenini yuvadan uzaklaştırmak için geliyor ve bum! Tam o sırada avcı böceğimizin ikinci kurbanı oluyor (bu davranışın bir örneğini şurada izleyebilirsiniz). Bu durumda avcı böceğimizin hem alet icat ettiğini (ölü termit) hem de bu aleti etkili bir şekilde kullandığını söyleyebiliriz.


Peki böyle bir davranış nasıl evrimleşmiş olabilir? Avcı böceğin kendi davranışı hakkında bütüncül bir anlayışa sahip olduğunu, dolayısıyla bu davranışın yüksek bilişsel yetenekler gerektirdiğini söyleyebilir miyiz? Böyle bir iddia kulağa pek inandırıcı gelmiyor, değil mi? Öyleyse böceğin davranışının genetik olarak belirlendiğini, dolayısıyla böceğin avlanma davranışı sırasında birtakım güdüleri otomatik olarak takip ettiğini iddia edebiliriz. Lakin bu, başta sorduğumuz soruyu yanıtlamıyor: Böyle bir davranış nasıl evrimleşmiş olabilir? Fakat şöyle bir soruyu anlamlı kılıyor: Bu böceğin ataları nasıl davranıyorlardı? Atasal davranış örüntüsü (atasal avlanma davranışı) hakkında ne söyleyebiliriz?

Avcı Böcek (Salyarata variegata)
Fotoğrafın orijinali için bakınız.
Avcı Böceğin öldürücü silahı: Emici dişi.
Fotoğrafın orijinali için bakınız.
Aşağıda, yazarın mümkün olduğunu düşündüğü bir senaryo var. Böceğin aşağıdaki sıraya göre hareket ettiğini düşünelim:

     1.       Bir termite yaklaş
     2.       Termiti yakala
     3.       Termiti emerek öldür
     4.       Ölü termiti bırak
     5.       Başka bir termite yaklaş
     6.       İkinci termiti yakala

Bu hareketlerin hepsinin genetik olarak belirlendiğini varsayıyoruz. Şimdi de böceğin genomunda bir ya da birden fazla mutasyon olduğunu ve bu mutasyonların, böceğin hareket sırasında değişikliğe yol açtığını varsayalım. Diyelim ki, böcek artık 5. sıradaki hareketi 4. sıradaki hareketten önce yapıyor; yani henüz ağzındaki ölü termiti bırakmadan ikinci bir termite yaklaşıyor. Bu durumda böcek, -yanlışlıkla- hem avlanmak için alet icat etmiş hem de bu aleti kullanmış olacaktır. Üstelik hepsi rastgele gelişen süreçlerin sonucu olarak (mutasyon rastgele gelişen bir doğa olayı). Bu senaryo yüksek bilişsel yetenekler gerektiren senaryoya göre daha inandırıcı, değil mi?

Bu örnek yeterince ikna edici gelmediyse alın size toprak kazan yaban arıları (digger wasp, Ammophila cinsi). Bu yaban arıları, larvalarını, avladıkları ve akabinde paralize ettikleri böceklerin içinde, toprağa kazdıkları deliklerde büyütüyorlar (bir örneğini burada görebilirsiniz). Avladıkları sineği deliğe yerleştirdikten sonra arılar, ufak taş parçalarıyla toprakta açtıkları deliği kapatıyorlar. En son ağızlarına aldıkları taşı ise deliğin üstünü toprakla kapatmak üzere bir kürek gibi kullanıyorlar. Bu son taş, dolayısıyla, bir alet olarak iş görüyor. Eğer o son taşı da deliğe bıraktıktan sonra kafalarıyla toprağı kazıp deliğin üstünü öyle kapatsalardı yaban arılarının alet kullandıklarını söyleyemeyecektik.

Kazıcı yaban arısı (Ammophila sp.)
bir delik açıyor.
Avını açtığı deliğe götürüyor...


ve deliğe koyuyor.
Deliğin üzerini taşla kapatıyor.
Fotoğrafların orijinalleri için bakınız.
İlginç bir şekilde, bahsettiğimiz yaban arılarının yakın akrabası olan başka türler, tam da bu ikinci senaryoya göre davranıyor. Yani bu arılar, deliği kapatırken kafalarını bir kürek gibi kullanıyorlar. Bu davranışın atasal olduğunu düşünürsek; yani bu iki tür arının ortak atasının da bu tür bir davranış kalıbını izlediğini düşünürsek, yaban arılarında alet kullanma davranışının basit bir genetik değişiklikle evrimleştiğini rahatlıkla iddia edebiliriz. Zira bu genetik değişikliğin, yaban arılarının davranışında toprağı kazmaya başlamadan önce o son taşı bırakmamak gibi ufak bir değişikliğe yol açması, o türün artık alet kullanmaya başlaması için yeterli olacaktır. (Bu arıların taşlarla ne kadar ustaca ilgilendiklerine buradan bakabilirsiniz).


Bahsettiğim iki örnek için de ne yazık ki ortada genetik veri yok. Dolayısıyla bu davranışların kitapta anlatıldığı şekilde, basit birer genetik değişiklikle evrimleşip evrimleşmediğini –henüz- bilmiyoruz. Fakat her iki örnek için de bahsedilen senaryolar, alet kullanma davranışının yüksek bilişsel yetenekler gerektirdiği önermesine, yani bu böcek türlerinin diğer böcek türlerine göre daha zeki oldukları önermesine göre daha inandırıcı gözüküyor. Öyleyse, alet kullanma davranışının ille de gelişkin bilişsel yetenekler gerektirmediğini iddia edebiliriz. 

Fakat konu alet kullanma becerisi olunca meseleyi böceklere dair bir iki örnek verip kapatamayız. Bu konuda böceklerden daha ilgi çekici hayvanlar var. Örnek olarak bazı kuş türleri ve özellikle yakın akrabalarımız olan kuyruksuz maymunlar (apes) verilebilir.  Kuyruksuz maymunlar arasında orangutanlar ve şempanzeler çok çeşitli amaçlar için doğada sık sık alet kullanıyorlar (bir örnek burada). Alet kullanan kuş türleri arasında ise, yeni kaledonya kargası (Corvus moneduloides) ve Galapagos Adaları’nda yaşayan bir çeşit ispinoz türü (woodpecker finch, Camarhynchus pallidus) en ilginçleri. Bu iki kuş türü de ince odun parçalarını kullanarak ağaçların kovuklarındaki böcekleri avlıyorlar (örnekler, burada ve şurada).



Böceklere kıyasla hem kuyuksuz maymunlar hem de bu iki kuş türü için alet-bilinç hipotezi daha gerçekçi bir anlam kazanıyor. Peki bu türlerde alet-bilinç hipotezini nasıl test edebiliriz? Öncelikle alet-bilinç hipotezinin temel varsayımlarına bakabiliriz. Bu varsayımlar arasında (1) alet kullanabilen türlerin alet kullanamayan yakın akrabalarına kıyasla daha büyük beyinli olmaları; (2) bu türlerde kültürel aktarım ve (3) kişisel yenilik gözlemlemek var. Eğer gözlemlediğimiz davranışlar bu varsayımlara uyuyorsa bu örneklerin alet-bilinç hipotezini desteklediğini söyleyebiliriz.

İlk varsayımı tartışmaya başlayabiliriz öyleyse: Alet kullanan türlerin alet kullanamayan yakın akrabalarına kıyasla daha büyük beyinli olmalarını bekliyoruz. Bu yönde bazı veriler olmasına rağmen böyle bir ilişkinin tespit edilmediği başka çalışmalar da olduğunu kitaptan öğreniyoruz. Yani elimizde tatmin edici kanıtlar yok.

Diğer varsayımlara bakalım.

İkinci ve üçüncü varsayımlara dayanarak alet kullanan türlerde öğrenme, yeni yaklaşımlar geliştirme (innovation) gibi davranışlar gözlemlemeyi bekliyoruz. Yani, alet kullanan bir türün farklı popülasyonlarında -çevresel nedenlerden bağımsız olarak- kültürel farklar ve bireyler arasında bu davranışın uygulanışına dair çeşitlilik (ideosyncracies) görmeyi bekliyoruz. Kitapta verilen örnekler, kuyruksuz maymunlarda ve alet kullanan iki kuş türünde bu konularda tatmin edici bulgular olmadığını gösteriyor. Yani, ne öğrenmenin ve yeni yaklaşımlar geliştirmenin, ne de kültürel ve bireysel farkların bu türlerde alet kullanma davranışını gelişkin bilişsel yeteneklere bağlayacak derecede belirgin olmadığını gösteriyor. 

Ayrıca, bu iki kuş türünün de adalarda yaşayan türler olmaları; kuyruksuz maymunlar arasında doğada alet kullanmayanların bile (örneğin, goriller) hayvanat bahçeleri gibi korunaklı ortamlarda sık sık alet kullanmaları tartışmayı yüksek bilişsel yeteneklerden, hayvanların içinde yaşadıkları çevrenin olanaklarına veya olanaksızlıklarına doğru kaydırıyor. Ben de bu noktada tartışmayı biraz o doğrultuda kaydırarak dallandırmaya çalışacağım...

Fakat bu noktada okuru uyarmalıyım: Yazının bundan sonrası birbirleri arasında zorunlu tutarlılık ilişkileri olan kısımlardan ve sınanmış bilimsel çalışmaların sonuçlarını aktarmaktan çok, kendi akıl yürütmelerimin izlerini taşıyan fragmanlar şeklinde okunmalıdır.

Bu uyarıdan sonra devam ediyorum: Alet kullanma davranışıyla ilgili yararlı bir perspektifi bize, Heidegger sunuyor gibi geliyor bana. Heidegger alet kullanma davranışını kullanılan aletlerin imkanlılığına göre iki temel kategoriye ayırıyor: Tematize edilmeye ihtiyaç duyan (present-at-hand) ve duymayan (ready-to-hand) aletler olarak. Anlatmaya sondan başlarsak eğer, tematize edilmeye ihtiyaç duymayan aletleri bir canlının çevresinde hazır olan ve kullanılacakları amaç için herhangi bir manipülasyona ihtiyaç duymayan aletler olarak düşünebiliriz. Bu tür aletlerin kullanımı otomatik olarak yapılıyor; dolayısıyla onları kullanırken 'akla' başvurmaya ihtiyaç duyulmuyor. 

Diğer tür aletler içinse, yani tematize edilmeye ihtiyaç duyan aletler için, aletin kullanılacak amaç uğruna manipüle edilmesi, yani eğilip bükülmesi gerekiyor. Aslında şöyle söylersek daha doğru olabilir belki: Varoluşları itibariyle kullanılacakları amacı hiçbir şekilde ima etmeyen nesneler, varoluş durumlarından çıkarılarak o özel amaç için kesilir, biçilir vs. ve amaca uygun hale getirilir. Bu tür bir davranış, kullanılan aletin ve o aleti kullanma amacının farkındalığını gerektirir. Bu da doğrudan –eleştirel- aklı göreve çağırır. Bu davranışlara doğadan örnek vermeye çalışmayacağım. Bence iki tür davranış da bizim dışımızdaki canlılar tarafından gösteriliyor (örneğin, şu şempanzenin yaptıklarına bakabilirsiniz). Söylemek istediğim, bu tür bir kategorizasyonun bilincin evrimini anlayabilmek açısından zihin açıcı olabileceği. Ayrıca, birazdan göreceğimiz üzere böyle bir kategorizasyon, alet kullanma davranışını bilincin evriminde merkezden alıp çepere yerleştirme sürecine ön ayak olabilir -en azından ben, böylesi bir bakışın daha sağlıklı olduğunu düşünüyorum. 

Tematize edilmeye ihtiyaç duyan alet kullanma 
davranışı konusunda da yalnız olmadığımızı 
düşünüyorum. 

Burada bir parantez daha açıp yukarıda anlatılanların, Built by Animals kitabında anlatılanlara tezat oluşturmadığını düşündüğümü söylemeliyim. Özetlemeye çalışayım: Built by Animals kitabından alet kullanma davranışının doğada pek çok canlı tarafından gösterilen ve çoğu durumda üstün bilişsel yetenekler gerektirmeyen bir davranış olduğunu öğreniyoruz. Üstelik bu davranışı inşa etme davranışından bağımsız olarak kavramlaştırmak da pek mümkün gözükmüyor; zira, böylesi bir kavramsallaştırma doğadaki çeşitliliği anlamamıza yardımcı olmuyor. Dolayısıyla, alet kullanma davranışını, inşa etme davranışının nadir olarak ortaya çıkan bir çeşidi olarak düşünebiliriz. Nadir olarak ortaya çıkmasının en önemli sebebini ise, bu davranışın birçok tür için önemli evrimsel avantajlar sağlamıyor oluşuna bağlamak mümkün gözüküyor. Bununla beraber alet kullanma davranışını kategorize etmek ve iki türe ayırmak da mümkün gözüküyor: Herhangi bir tematizasyona ihtiyaç duymayan ve tematize edilmesi gereken alet kullanma davranışları olarak. Bunlardan ikincisi eleştirel aklın kullanılmasını gerektiriyor ve insanın durumunda genel geçer bir hal almış gibi gözüküyor. Burada muhtemelen insanın sosyal bir hayvan olmasının çok büyük bir rolü var: Başka birçok hayvan için marjinal değeri olan alet kullanma davranışı (çünkü kullanılan alet, inşa edilen yapılardan ayrı olarak, vücudun bir organını –bu ağız ya da kollar, bacaklar olabilir- sürekli meşgul ediyor), insanın sosyal ortamında çok daha büyük bir değer kazanıyor. 

Burada hemen şöyle bir soru sorulabilir: Doğada birçok sosyal tür var (karıncalar ve arılardan tutun da birçok kuş türüne ve en nihayetinde yakın akrabalarımız olan şempanzeler ve bonobolara kadar) ve bunların bir kısmı alet kullanıyor; peki öyleyse neden bu türlerde alet kullanma davranışı aynı derecede yaygınlık ve çeşitlilik göstermiyor? 

Bu soruya cevap verebilmek için, evrimsel biyolojiden biraz uzaklaşıp başka bir alana, sosyal bilimlere bakmakta fayda var. Örneğin felsefe üzerine yazılmış bir kitap (Zizek’s Ontology^), dilin insan yavrusunun gelişimi üzerindeki etkisinden bahsediyor. Yakın akraba türlere göre çok daha uzun sürelerde yetişkinliğe erişen insan yavrusu, çocukluk süresince bakıma muhtaç kalırken çevresiyle ilişkisi hep birilerinin dolayımıyla oluyor. (Bu duruma literatürde neoteni deniyor: Şempanze yavruları 3-4 yılda yetişkinliğe erişirken bu süre insan yavrularında 12-15 yıla kadar uzuyor). İşte bu yarım kalan ilişkiyi doldurmak için gelişkin bir dilin evrimleşmiş olabileceğini iddia ediyor kitap. Buradan devamla dilin, insanın toplumsal ilişkilerini hiçbir canlı için olmadığı kadar geliştirdiğini ve karmaşıklaştırdığını söylemek mümkün gözüküyor. Yani, insanın sosyalliği ile diğer hayvanların sosyalliği arasında niteliksel bir fark var ve bu fark muhtemelen dilin dolayımıyla ortaya çıkıyor. Şimdi Heidegger’in alet kullanma davranışı üzerine yaptığı kategorizasyona dönüp bunun insan için ne anlama geldiğini tartışabiliriz.

Burada konuyu biraz dağıtmak pahasına az önce sözünü ettiğim kitaptan (Zizek's Ontology) örnekler vereceğim ve bu örnekleri tematize edilmeye ihtiyaç duyan ve duymayan alet kullanma davranışlarıyla paralel düşünmeye çalışacağım.

Zizek’in felsefesiyle ilişkili olarak Alman idealistlerinden bahsediyor kitap. Bunların arasında Fichte, Schelling, Kant ve Hegel var. Fichte’nin felsefesinde çok önemli yer tutan iki kavram var: Gerçek (“real”) ve algı (“perception”) kavramları. Fichteci anlamıyla 'gerçek', insan bir engelle, işlerin gündelik akışında yolunda gitmeyen şeylerle karşılaştığında ortaya çıkıyor. Yani 'gerçek' olarak karşımıza çıkan, artık onu istediğimiz gibi eğip bükemeyeceğimiz, içeriğini değiştiremeyeceğimiz bir nesne. Tam burada, böyle bir 'gerçek'le, tematize edilmeye ihtiyaç duyan alet kullanma davranışı arasında bir analoji kurulabilir gibi geliyor bana.

Diğer taraftan, Fichteci anlamıyla 'algı' (gündelik dilde kullandığımız anlamından oldukça farklı olarak), bize gerçek olarak görünmeyen şeylerle ilişkimiz olarak okunabilir, en genel ifadesiyle. Yani içini istediğimiz gibi doldurabileceğimiz, hayal gücümüzün sınırlarıyla belirli alanı niteliyor gibi, bu anlamıyla 'algı'. Gene burada, böyle bir 'algı'nın, dürtülerimizin ve çevremizle kurduğumuz dolaysız ilişkilerin uzantısı olarak, tematize edilmeye ihtiyaç duymayan alet kullanma davranışına benzediğini söyleyebiliriz.

Freud’un yeni doğan çocuk için söylediklerinin de böyle bir anlatının çerçevesinden okunabileceğini öğreniyoruz kitaptan. Şöyle ki; Freud’a göre insan yavrusu, kendisi dışındaki gerçekliği ilk defa fantazmatik dünyası bir engelle karşılaşıp istekleri ve arzuları eğilip bükülünce fark ediyor. Böyle bir anlatının, Fichteci anlamıyla ‘gerçek’e çok da uzak olmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

Son olarak bilenebilirin-sınırları-dışında-kalan anlamıyla (yani Kant’ın kullandığı anlamıyla) ‘kendinde şey'den (thing-in-itself) bahsetmek istiyorum. Kant, her türlü kavramlaştırma ve rasyonalize-edip-anlama girişimlerinin dışında kalan, bunu aşan şey anlamıyla kendinde-şey kavramını kullanıyor. Burada, doğrudan insanın epistemolojik sınırlarına işaret ediliyor, yani gerçeği bütünüyle kavramanın imkansızlığına.

Kantçı anlamıyla bu kendinde-şey, Schelling'de adeta ters-yüz ediliyor ve ontolojik olarak yer değiştiriyor (bu yer değiştirmeden ne kastettiğimi birazdan söyleyeceğim). Schellingci anlamıyla kendinde-şey, içgüdülerimizle deneyimlediğimiz şeyleri ima ediyor ve bu anlamıyla henüz daha bilince çıkarmadığımız, kavramsallaştırmadığımız nesneleri/olayları gösteriyor. Böyle bir nesneyi/olayı bilince çıkarmaya çalışmanın açtığı boşluğu dolduran şeyin ise en geniş anlamıyla ‘fikir’ (idea) olduğunu söylüyor Schelling. Dolayısıyla, Kant'ta her türlü kavramsallaştırma girişiminden kaçan, sürecin sonunda beliren kendinde-şey, Schelling'de ilksel bir konum alıyor (ontolojik olarak yer değiştirmeden bunu kastediyorum).

Schelling’in felsefesinde, içgüdülerimizle algıladığımız nesnelerin/olayların yanında bir de duyu organlarımızla fiziksel olarak algıladığımız nesneler/olaylar var. Burada, bu ikinci tür nesnelerle, yani fiziksel olarak duyumsadığımız nesnelerle, tematize edilmeye ihtiyaç duymayan aletler arasında bir analoji kurabiliriz gibi geliyor bana. Diğer taraftan, içgüdülerimizle deneyimlediğimiz şeyleri bilince çıkarma ve onları kavrama sürecini de –ki burada nesneyle onun bilinçteki temsili arasındaki boşluğu doldurmak için ‘fikir’e ve akla ihtiyaç duyuyoruz- tematize edilmeye ihtiyaç duyan alet kullanma davranışıyla birlikte okuyabiliriz diye düşünüyorum: Böyle bir süreç, tematize edilmeye ihtiyaç duyan alet kullanma davranışını anlamamıza yardımcı olabilir.

Son birkaç paragrafta konuyu dağıttığımın farkındayım. Toparlama girişimi olarak bir özet yapmayı deneyeceğim: Alet kullanma davranışını inşa etme davranışından bağımsız olarak tanımlama ve onu her durumda yüksek bilişsel yeteneklerle ilişkilendirme girişimlerinin aksine, bu davranışın Heidegger'in önerdiği haliyle tematize edilmeye ihtiyaç duyan ve duymayan aletler şeklindeki kategorizasyonu, bilincin evrimini açıklayabilmek için faydalı bir zemin sağlayabilir gibi geliyor bana -en azından konuyu daha geniş çerçevede ele almamıza izin veriyor. Burada, tematize edilmeye ihtiyaç duyan alet kullanma davranışının insana özgü olmamakla beraber insanda yaygın kullanım değeri kazandığını ve bu durumun insanın gelişkin sosyalliğiyle yakın ilişkili olduğunu söyleyebiliriz. Diğer hayvanlar için marjinal değeri olan aletler (zira sürekli bir organı işgal ediyorlar), iş bölümünün olduğu, gelişkin bir sosyal yapıya sahip insan toplumlarında çok daha fazla değer kazanıyorlar. İnsanın sosyalliğini ise ilk planda dilin evrimiyle ilişkilendirmek mümkün gözüküyor: Soyut anlatım olanaklarının geliştiği bir iletişim alanı, gelişkin sosyal organizasyonların ortaya çıkmasına da zemin hazırlıyor. Gelişkin bir dilin evriminin muhtemel sebeplerinden biri olarak ise, insanda görünen neoteniyi, yani insan yavrusunun uzun süreler boyunca başka bireylere bağımlı olmasını ve bu süreçte sürekli derdini anlatma ihtiyacı duymasını göstermek mümkün gözüküyor. Peki bütün bunlar ne ifade ediyor? Bence bütün bunlar, alet-kullanma davranışının bilincin evriminde ana aktör olmaktan çok, yan oyuncu olduğunu ima ediyor. İnsanın sosyalliği dolayımından kaçan hiçbir açıklama girişiminin başarılı olamayacağını ima ediyor. Meselenin insanın kendine has sosyalliğini inceleyen diğer yanlarıyla ilgili olarak ise Zizek's Ontology kitabında yapıldığı gibi Alman idealistlerine bakmanın yararlı olabileceğini düşünüyorum.



Özgür


* Built by Animals: The Natural History of Animal Architecture.  Mike Hansell. 2009, Oxford University Press.

^ Zizek’s Ontology: A Transcendental Materialist Theory of Subjectivity. Adrian Johnston, 2008, North Western University Press. Ne yazık ki bu kitabın da Türkçe çevirisi bulunmuyor.

Not: Bu yazıda Alman idealistlerine biraz değinme fırsatım oldu fakat çok hızlı geçtiğimin farkındayım, daha sonraki yazılarda daha fazla değinebilmeyi umuyorum.